Trudne oblicza macierzyństwa, czyli o potrzebie wsparcia kobiety

Profile photo of dr n. o zdr. Irena Fiedorczuk dr n. o zdr. Irena Fiedorczuk asystent Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, UM w Białymstoku
dodany: Komentarze 0
dreamstime_4981870

Macierzyństwo oznacza wejście w nową i nieznaną rolę wraz z jej nieznanymi zadaniami i oczekiwaniami. Ta rola jest nieodwracalna, kobieta pozostanie „matką” już do końca życia.

Narodzinom pierwszego dziecka towarzyszy wiele procesów, które mogą mieć charakter ułatwiający bądź utrudniający adaptację do nowej roli. We współczesnym ujęciu przyjmuje się, że osiąganie pełnej dojrzałości macierzyńskiej jest procesem, który rozpoczyna się u niektórych kobiet już w momencie uzyskania potwierdzenia zajścia w ciążę, jednak znaczącym momentem dla wielu kobiet jest 4-5 miesiąc życia płodowego, gdy zaczynają one odczuwać ruchy dziecka.

Na gotowość do macierzyństwa wywiera wpływ z pewnością funkcjonowanie emocjonalne kobiety, doświadczenia wyniesione przez nią ze środowiska rodzinnego, jej system wartości i cele życiowe oraz całość sytuacji życiowej. Matki dojrzałe do macierzyństwa poszukują różnych informacji prozdrowotnych dla kobiety ciężarnej, podejmują samoedukację związaną z porodem i pielęgnacją noworodka, uczęszczają na zajęcia do szkół rodzenia i starannie wypełniają zalecenia specjalistów i lekarzy.

W pierwszym okresie ciąży najważniejsza potrzebą emocjonalną u każdej kobiety jest pełna i bezwarunkowa akceptacja otoczenia. Niezaspokojenie tego pragnienia jest boleśnie odczuwane i wywołuje negatywne uczucia, a w skrajnych przypadkach nawet depresję. Zrozumienie powoduje, że kobiety lepiej znoszą ciążę oraz łatwiej przyjmują niedogodności i wyrzeczenia. Istnieje grupa kobiet, która potrzebuje dłuższego czasu na zaakceptowanie swego stanu, należą do niej: nieletnie dziewczęta, kobiety samotne, kobiety oczekujące pierwszego dziecka oraz kobiety, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji bytowej.

Najkorzystniejszym dla kobiet okresem ciąży jest drugi trymestr – ciąża nie ogranicza jeszcze ich ruchów, a odległy w czasie poród nie skupia uwagi. Występujące w tym okresie negatywne odczucia najczęściej mają związek z odmiennością procesu przezywania ciąży przez kobietę i jej partnera. Pod koniec ciąży natomiast powracają obawy dotyczące nowych obowiązków i odpowiedzialności rodzicielskiej. Wsparcie emocjonalne mające na celu zmniejszenie lęku i napięcia emocjonalnego i wskazywanie różnych sposobów radzenia sobie w zaistniałej sytuacji – to zadanie dla położnej i bliskich ciężarnej.

Istotnym elementem w przygotowaniu do porodu jest psychoprofilaktyka promowana przez szkoły rodzenia.

Kobiety zyskują przez to:

  •  lepsze przygotowanie do wysiłku fizycznego, jakim jest poród,
  •  lepsze wyobrażenie  o przebiegu porodu,
  •  rzadsze zapadanie na depresję poporodową,
  •  mniejsze występowanie stanów lękowych ,
  •  świadome przeżywanie aktu porodowego wspólnie z partnerem.

Korzystne wyniki przynosi również sam udział kobiety w zajęciach szkoły rodzenia. Badania ukazujące wyobrażenia o porodzie pacjentek uczestniczących w zajęciach szkoły rodzenia określają że ponad 30% wiąże poród z radością. Ankietowane uczestniczące w zajęciach szkoły rodzenia wskazywały swoje dobre lub bardzo dobre przygotowanie do porodu, porównywalnie pacjentki nie uczestniczące w zajęciach szkoły rodzenia zazwyczaj określały, że są przeciętnie przygotowane. Ponadto badania ukazują, iż przygotowanie do porodu zgodnie z zasadami psychoprofilaktyki ogranicza ilość porodów zakończonych cięciem cesarskim, jednocześnie zwiększając ilość porodów naturalnych. Pacjentki po kursie przeprowadzonym w szkole rodzenia chętnie korzystają z pomocy osoby towarzyszącej, wykazują czynny udział w porodzie oraz starają się zastosować zdobytą wiedzę np. poprzez zastosowanie niefarmakologicznych metod łagodzenia bólu porodowego.

Bezpośredni i stały kontakt z dzieckiem w pierwszych miesiącach jego życia, czynności pielęgnacyjne i opiekuńcze jest szczególnie ważne dla osiągnięcia dojrzałości macierzyńskiej przez młodociane matki oraz o zaburzonej potrzebie macierzyństwa. Bardzo istotne jest rozbudzenie w nich wrażliwości na potrzeby i reakcje dziecka.

Na kształtowanie się więzi między matką a dzieckiem duży wpływ ma karmienie dziecka piersią. Część kobiet rezygnuje jednak od samego początku z prób karmienia naturalnego. Wśród powodów rezygnacji z karmienia piersią wymienione zostały czynniki zdrowotne (choroby lub złe samopoczucie), brak pokarmu, nieumiejętność ssania przez dziecko. Według Woś i Gawędy podane przez matki przyczyny rezygnacji z karmienia piersią podzielono na dwie grupy: przyczyny ze strony matki oraz przyczyny ze strony dziecka, w tym wyróżniono dodatkowo przyczyny zdrowotne, ekonomiczne oraz inne. Wśród przyczyn ze strony matki dominowały przyczyny określone jako inne (48,6%) – najczęściej były to: trudności w karmieniu piersią, zanik  pokarmu, opieka nad starszymi dziećmi lub decyzja matki bez podania przyczyny zakończenia karmienia. Wśród przyczyn ekonomicznych (18 matek, 7,2%) dominował powrót do pracy lub szkoły. Przyczyny zakończenia karmienia naturalnego ze strony dziecka podzielono na trzy grupy: dokarmianie mlekiem modyfikowanym (15,1%), przyczyny zdrowotne (11,6%) oraz inne (najczęściej były to odpowiedzi: dziecko samo odstawiło pierś, dziecko miało trudności z ssaniem piersi). W kilku przypadkach matki podały po dwie przyczyny rezygnacji z karmienia piersią (jedną ze strony dziecka i jedną ze strony matki). Inne badania ukazały, że rezygnacja z karmienia piersią najczęściej dotyczy czynników takich  jak: obawa, że ilość pokarmu jest niewystarczająca dla dziecka, trudności występujące podczas karmienia, powrót matki do pracy, dokarmianie mlekiem modyfikowanym, a także negatywnej opinia rodziny o karmieniu piersią.

Ewentualne trudności wczesnej fazy okresu macierzyństwa, związane z przeżywaniem ciąży, porodu, połogu, opieką nad małym dzieckiem i nad dzieckiem chorym mogą stanowić zagrożenie dla rozwoju więzi między matką a dzieckiem.

Kościelska naświetlając różne kategorie problemów macierzyństwa podkreśla, iż „typ zależności miedzy czynnikami biologicznymi, psychologicznymi i społecznymi widać wyraźnie w takich zjawiskach, jak samo poczęcie, przebieg ciąży  i rodzaj porodu”,  wymienia:

  • niemożność zajścia w ciążę,
  • kłopoty z utrzymaniem ciąży, poronienia,
  • rodzaj porodu (liczba cięć cesarskich i ich powody),
  • lęk przed urodzeniem dziecka chorego i badania prenatalne,
  • dylematy aborcji,
  • adaptacja do macierzyństwa.

Prowadzone przez ESHRE (europejską grupę specjalistów z dziedziny medycyny i biologii rozrodu) badania nad płodnością ukazują, że 13%-15% populacji światowej dotyka problem niepłodności, w Polsce szacuje się, że 700 tysięcy do miliona par wymaga wprowadzenia leczenia.

Najnowsze doniesienia literatury wskazują ciągły wzrost liczby cięć cesarskich. Pomorski, analizując ukończenie ciąży u 406 pacjentek w 2009 roku, ukazuje, że u 49,2% pacjentek zakończono ciąże cięciem cesarskim, a u 50,8% porodem siłami natury. Autor zaznacza, że coraz częściej wskazania do cięcia cesarskiego są pozapołożnicze, podkreślając, iż może być to efekt lęku przed porodem fizjologicznym.

Według Wardak, Nagórskiej i Łazińskiego, badających preferowaną drogę ukończenia ciąży przez kobiety, które nie rodziły, 40,8% ankietowanych deklaruje ukończenie ciąży drogą naturalną oraz taka sama liczba badanych kobiet preferuje zakończenie ciąży drogą operacyjną. Według ankietowanych cięcie cesarskie pozwoli im uniknąć bólu, ryzyka obrażeń okołoporodowych u dziecka, kilkunastogodzinnego wysiłku oraz urazów krocza. Cięcie cesarskie w opinii kobiet jest bezpieczniejszą formą zakończenia ciąży dla dziecka i matki. Ankietowane deklarujące chęć zakończenia ciąży porodem fizjologicznym podkreślają, że dzięki takiemu sposobowi ukończenia ciąży jest niezakłócony kontakt matki z dzieckiem bezpośrednio po porodzie oraz brak negatywnego wpływu leków podawanych matce na dziecko. Wskazują one na szczególne znaczenie osoby towarzyszącej.

Przystosowanie się kobiet do macierzyństwa jest procesem bardzo trudnym świadczą o tym dane dotyczące częstości występowania poporodowych zaburzeń psychicznych: przygnębienia poporodowego (25 – 85%), depresji poporodowej (10 – 20%), psychozy (0,1 – 0,2%). Adaptacja do macierzyństwa wiąże się z wiekiem kobiety, stanem zdrowia, sytuacją życiową i rodzinną, w której się znajduje oraz warunkami socjoekonomicznymi.

Niezadowalające funkcjonowanie kobiety w macierzyńskiej roli uwarunkowane może być różnorodnymi właściwościami jej stanu zdrowia, sytuacji życiowej   i osobowości. Według Reykowskiego, kobieta tworząc macierzyńską rolę identyfikuje się z nią i internalizuje wartości w niej zawarte. Jest to indywidualny proces podlegający stałej modyfikacji, dostarczający wielu satysfakcji lub frustracji, czy też stanu wyczerpania i zmęczenia. Niewydolność i zaniedbanie w tworzeniu macierzyńskiej roli powoduje krytykę kobiety, czasem kontrolę czy interwencję prawną w postaci ograniczenia czy też pozbawienia władzy rodzicielskiej. Ocena tworzenia przez kobietę macierzyńskiej roli zwykle dokonywana jest przez pryzmat stanu zdrowia i rozwoju jej dzieci.

Maciarz, powołując się na opracowanie Będkowskiej – Heine podkreśla, iż istnieje zjawisko nieprzystosowania kobiety do macierzyństwa i wyróżnia cztery jego postaci: 

  • fetyszyzacja roli – występuje u matek nadopiekuńczych, nadmiernie skoncentrowanych na dziecku i symbiotycznie wiążących ze sobą; taka postawa zaburza rozwój dziecka i relacje z ojcem dziecka, który jest odsuwany od jego wychowania i opieki (rola polegająca na „zatraceniu się w macierzyństwie”),
  • manipulacja rolą – występuje instrumentalna motywacja macierzyństwa, polegająca na jej wykorzystaniu dla osiągnięcia innych celów, np. wzmocnienie osłabionej więzi małżeńskiej, czy wymuszenie zgody na zawarcie małżeństwa,
  • negacja roli – występuje w sytuacjach, gdy kobieta przyjmuje tą rolę w wyniku społecznego nacisku lub niechcianego zajścia w ciążę,
  • kreacja roli – występuje u matek dzieci niepełnosprawnych, które wzbogacają standardy jej tworzenia o umiejętności terapeutyczne, rehabilitacyjne bądź dydaktyczne. Zostają zwiększone obciążenia psychofizyczne matki.

Niekorzystne dla matki i dziecka czynniki natury zdrowotnej, egzystencjalnej, społecznej czy osobowościowej powodujące negatywne przeżycia i stany emocjonalne oraz zaburzenia tworzenia macierzyńskiej roli, tworzą obraz trudnego macierzyństwa.

Maciarz wymienia następujące rodzaje trudnego macierzyństwa: 

  • macierzyństwo kobiety żyjącej w ubóstwie,
  • macierzyństwo kobiety z rodziny patologicznej, 
  • macierzyństwo kobiety samotnej, 
  • macierzyństwo kobiety chorej i niepełnosprawnej, 
  • macierzyństwo kobiety niepełnoletniej, 
  • macierzyństwo kobiety niewydolnej wychowawczo, 
  • macierzyństwo kobiety zorientowanej na własną karierę.

Matki dotknięte zaburzeniami więzi macierzyńskiej już we wczesnej fazie okresu macierzyństwa potrzebują odpowiedniego wsparcia a nawet pomocy terapeutycznej. Aby matka mogła osiągnąć stabilność poczucia macierzyństwa i chęci spełniania się  w nim, musi mieć odpowiednie warunki, dające jej i dziecku bezpieczeństwo egzystencjalne i psychiczne. Najlepszą polityką prorodzinną będzie więc dobre funkcjonowanie już w samym związku małżeńskim.

Polecam: 1. Makara – Studzińska M: Zaburzenia psychiczne u kobiet w okresie okołoporodowym, [w:] Makara – Studzińska M, Iwanowicz – Palus G: Psychologia w położnictwie i ginekologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009. 2. Maciarz A: Macierzyństwo w kontekście zmian społecznych, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa, 2004. 3. Tackett K, K: Wyzwania macierzyństwa. Jak być szczęśliwą matką, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, 2003. 4. Kasprzak T: Macierzyństwo- konieczność czy luksus?, Niebieska Linia, 2004, 2, 3-6. 5. Budrowska B: Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wrocław 2000.

Twoja ocena: 12345
Loading...Loading...

Pozostałe artykuły w kategorii: Artykuły eksperckie

zobacz wszystkie artykuły w tej kategorii

Nikt jeszcze nie skomentował artykułu. Bądź pierwszy!

Serwis Staraniowy.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w naszym serwisie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.

Pomóż nam rozwinąć portal Wyraź opinię, zasugeruj poprawki